Όσιος Εφραίμ ο Σύρος: ο βίος του και η ευχή «Κύριε και Δέσποτα»

Μνήμη του: 28 Ιανουαρίου

Τις ημέρες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής ακούμε στον ναό την προσευχή «Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου» και γονατίζουμε. Προσευχόμαστε τότε με λόγια που η Εκκλησία έχει συνδέσει με έναν ταπεινό διάκονο του 4ου αιώνα, τον Όσιο Εφραίμ τον Σύρο. Η Εκκλησία τον ονομάζει «κιθάρα του Αγίου Πνεύματος», γιατί δίδαξε την πίστη με ύμνους που ψάλλονται ως σήμερα.

Τα πρώτα χρόνια στη Νίσιβη

Γεννήθηκε περίπου το 306 στη Νίσιβη της Μεσοποταμίας, στα σύνορα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας με την Περσία. Από νέος μαθήτευσε κοντά στον επίσκοπο της πόλης, τον Άγιο Ιάκωβο Νισίβεως, που τον αγάπησε, τον βάπτισε και τον κατήχησε. Χειροτονήθηκε διάκονος και έμεινε διάκονος σε όλη του τη ζωή. Από ταπείνωση δεν δέχθηκε ποτέ την ιερωσύνη.

Στη Νίσιβη έγινε διδάσκαλος (malpânâ) στη σχολή της πόλης. Εκεί άρχισε να γράφει ύμνους για να στηρίξει το ποίμνιο απέναντι στις αιρέσεις της εποχής: του Βαρδησάνη, του Μάνη και του Μαρκίωνα. Οι αιρετικοί περνούσαν τις πλάνες τους στον λαό με τραγούδια. Γι’ αυτό έγραψε κι εκείνος ορθόδοξους ύμνους πάνω στις ίδιες μελωδίες και τους δίδαξε σε χορούς παρθένων. Έτσι η ορθή πίστη έφτανε στην καρδιά του λαού ψαλμένη.

Στην Έδεσσα

Το 363 η Νίσιβη παραδόθηκε στους Πέρσες και οι χριστιανοί της έφυγαν. Ο Όσιος εγκαταστάθηκε στην Έδεσσα. Εκεί έζησε ασκητικά τα τελευταία χρόνια της ζωής του, με προσευχή, μελέτη της Γραφής, διδασκαλία και διακονία των φτωχών. Η παράδοση διασώζει ότι συνάντησε τον Μέγα Βασίλειο στην Καισάρεια και ότι ο ένας άγιος αναγνώρισε την αγιότητα του άλλου.

Όταν έπεσε μεγάλη πείνα στην Έδεσσα, ο ασκητής βγήκε από την ησυχία του. Παρακίνησε τους πλουσίους να δώσουν, οργάνωσε τη διανομή τροφίμων και φρόντισε ο ίδιος τους αρρώστους. Λίγο αργότερα κοιμήθηκε εν Κυρίω, το 373 κατά τις περισσότερες πηγές. Στη διαθήκη του ζήτησε να μην τον θάψουν με τιμές, αλλά απλά, μαζί με τους ξένους.

Ο υμνογράφος της μετανοίας

Ο Όσιος Εφραίμ έγραψε στα συριακά περισσότερους από τετρακόσιους ύμνους, καθώς και πλήθος ερμηνειών και ομιλιών. Τα έργα του διαδόθηκαν γρήγορα και μεταφράστηκαν στα ελληνικά. Πολλά κείμενα κυκλοφόρησαν στα ελληνικά με το όνομά του (ο λεγόμενος «Ελληνικός Εφραίμ»). Είναι λόγοι για τη μετάνοια, το πένθος για τις αμαρτίες, την ταπείνωση και τη μνήμη του θανάτου, και τους αγάπησαν ιδιαίτερα οι μοναχοί. Σε αυτή την παράδοση ανήκει και η ευχή «Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου». Σε τρεις σύντομες φράσεις συνοψίζει ολόκληρη την πνευματική ζωή: τι ζητούμε να φύγει από μέσα μας, τι ζητούμε να μας δοθεί, και πώς να βλέπουμε τον εαυτό μας και τον αδελφό.

«Πνεῦμα δὲ σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, ὑπομονῆς καὶ ἀγάπης χάρισαί μοι τῷ σῷ δούλῳ.»

Τι μας διδάσκει σήμερα

Ο Όσιος Εφραίμ δεν έγραψε συστηματικές πραγματείες. Θεολόγησε κυρίως προσευχόμενος και ψάλλοντας. Μας θυμίζει ότι η πίστη δεν είναι μόνο γνώση, αλλά και καρδιά που συντρίβεται και ευχαριστεί. Δίδασκε ότι τα δάκρυα της μετανοίας καθαρίζουν την ψυχή και ότι η ταπείνωση είναι το θεμέλιο κάθε αρετής. Η διακονία του στην πείνα της Έδεσσας δείχνει ότι η άσκηση δεν κλείνει τον άνθρωπο στον εαυτό του. Τον ανοίγει στην αγάπη.

Όποιος θέλει να ζήσει την ευχή του στην καθημερινότητα, μπορεί να τη λέει αργά κάθε βράδυ, με λίγες μετάνοιες, μαζί με τη βραδινή προσευχή. Μπορεί επίσης να συνδέσει την προσευχή του με το κομποσκοίνι και τη νοερά προσευχή, όπως κάνουν οι μοναχοί.

Απολυτίκιο (Ήχος πλ. δ΄)
Ταῖς τῶν δακρύων σου ῥοαῖς, τῆς ἐρήμου τὸ ἄγονον ἐγεώργησας· καὶ τοῖς ἐκ βάθους στεναγμοῖς, εἰς ἑκατὸν τοὺς πόνους ἐκαρποφόρησας· καὶ γέγονας φωστήρ, τῇ οἰκουμένῃ λάμπων τοῖς θαύμασιν, Ἐφραὶμ Πατὴρ ἡμῶν Ὅσιε. Πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ, σωθῆναι τὰς ψυχὰς ἡμῶν.

Δι’ ευχών του Οσίου Πατρός ημών Εφραίμ, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον ημάς.

---

Πηγές: Συναξαριστής 28ης Ιανουαρίου (saint.gr)· OrthodoxWiki, «Ephrem the Syrian»· Ορθόδοξη Εκκλησία της Αμερικής (oca.org), Βίοι Αγίων· Βήμα Ορθοδοξίας, για την ευχή «Κύριε και Δέσποτα».

Από το πωλητήριο της Μονής

Δείτε όλα τα εργόχειρα της Μονής →